Malkan Makina, 1 Kasım 2011'de yayımlanan haberde iki kutlamayı birlikte duyurdu: firmanın 40. yılı ve üretilen 100.000. makine. Yüz bininci ürün, pnömatik sistemli ve tam otomatik çalışan bir PLC kontrollü ütü presi oldu. "Ceket kol sigloma ütü presi" olarak tanımlanan makine, 20.10.2011'de İstanbul Bayrampaşa'daki takım elbise üreticisi Velko Tekstil'e teslim edildi.

Teslim, bir tören ve plaket takdimiyle yapıldı. Ardından 23.10.2011'de Velko Tekstil kurucu ortağı Veli Eyrik ile İstanbul semalarında bir helikopter turu gerçekleştirildi. Bu yazı, o günün hikâyesini yeniden anlatıyor ve 100.000. makineyi mümkün kılan PLC kontrollü ütü presi teknolojisini teknik yönleriyle ele alıyor.

Bir Çırakla Başlayan Yolculuk

Türk tekstil ve konfeksiyon makineleri sanayisinin öncü isimlerinden Mustafa Alkan, 1971'de tek başına ve yanında yalnızca bir çırakla bu yola çıktı. 2011'e gelindiğinde yolculuk kırkıncı yılına ulaştı. 1971'den bu yana Malkan Makina'nın emeğini, adını ve kalite anlayışını taşıyan Alkan, firmanın büyümesine yön veren isim oldu.

Malkan Makina, 1971'de kurulan Türkiye'nin ilk yerli sanayi tipi ütü makineleri üreticisidir. Türkiye'de üretilen ilk sanayi ütüsü bugün Rahmi M. Koç Müzesi'nde sergileniyor; bu eser yerli ütüleme teknolojisinin başlangıç noktasına tanıklık ediyor.

Tümüyle yerli imkânlarla üretilen bu ilk ürün ile 100.000. makine arasındaki mesafe, sanayinin kırk yılda geçirdiği dönüşümü özetliyor. Bir sanayi ütüsünden programlanabilir kontrollü bir prese uzanan çizgi, yerli makine üretiminin olgunlaşma sürecini de gösteriyor.

Haberde, dünyadaki işletmelerin yalnızca küçük bir bölümünün 40 yılı doldurabildiğine dikkat çekiliyordu. Bu açıdan kırkıncı yıl dönümü, Malkan Makina için zaten anlamlı bir eşikti. Aynı yıl 100.000. makinenin üretilmesi ise bu eşiğe çok anlamlı bir tesadüf ekledi.

Kırkıncı Yılda 100.000. Makine

100.000 adet makine, bir sanayi üreticisi için ulaşılması güç bir eşiktir. Haberde bu eşiğe öz sermayeye dayalı bir yapı ve istikrarlı bir büyümeyle ulaşıldığı belirtiliyordu. Firma, dönemin Genel Müdürü Mustafa Alkan'ın önderliğinde bir dünya markası olma hedefiyle ilerliyordu.

Bu sayı, kırk yıl boyunca farklı ürün gruplarında üretilip konfeksiyon ve çamaşırhane işletmelerine ulaştırılan makinelerin toplamını ifade ediyordu. Her biri bir üretim hattında, bir ütü bölümünde ya da bir çamaşırhanede günlük işin parçası oldu. Yüz bin makine, aynı zamanda yüz binlerce operatörün her gün dokunduğu bir emeğin ölçüsüydü.

Bugün Malkan Makina 95 ülkeye ihracat yapmaktadır. 2011'deki eşik, yerli üretimle kurulan bu birikimin uluslararası pazarlara açılan yolunu da gösteriyordu. Her yeni makine, ilk sanayi ütüsünden bu yana süren aynı mühendislik anlayışının devamıydı.

Yüz Bininci Makine: Pnömatik ve Tam Otomatik Bir Ceket Presi

Yüz bininci makinenin özel bir ürün olması dikkat çekiciydi. Günün teknolojisinden sonuna kadar yararlanılarak üretilen makine, pnömatik sistemli ve tam otomatik çalışan bir PLC kontrollü ütü presi olarak ceket ütüsü için tasarlanmıştı. Sanayi ütüsüyle başlayan çizgi, böylece programlanabilir otomasyona uzanmıştı.

Ceket ütüsü konfeksiyonun en hassas işlerinden biridir. Omuz, kol, yaka ve ön bölümler farklı kalıp, basınç ve buhar ayarı ister; bu bölgelerdeki küçük bir hata ceketin duruşunu bozar. Bu nedenle ceket son ütü bandında tekrarlanabilir sonuç veren bir PLC kontrollü ütü presi, kaliteyi operatörün gün içindeki yorgunluğundan bağımsız hâle getirir.

100.000. makine, Velko Tekstil'in ceket son ütü bandına girdi. Böylece yüz bininci makine, kalite hedefiyle yeniden yapılandırılan bir ütü bandının parçası oldu. Bu bandın hikâyesi, aşağıda iş birliği bölümünde ayrıca anlatılıyor.

Ceket Ütüsünde Kullanılan Presler

Ceket, tek bir makinede ütülenmez. Ara ütü aşamasında dikiş açma ve şekillendirme işlemleri yapılır; son ütüde ise ceketin omuzları, kolları, yakası, ön ve arka bölümleri ayrı preslerde form kazanır. Her bölge, o bölgenin anatomisine uygun kalıp geometrisi ister.

Kol ve omuz presleri, ceketin en çok göze çarpan bölgelerini şekillendirir; yaka ve ön presleri ise ceketin duruşunu belirler. Kalıplar, kumaşı iz bırakmadan desteklemesi için sünger ve kumaş gibi katmanlarla kaplanır. Kaplamanın durumu, ütü kalitesini doğrudan etkiler ve bakım planında yer alır.

Bu presler bir bant düzeninde art arda dizildiğinde ceket, istasyondan istasyona geçerek tamamlanır. Bantta yer alan her PLC kontrollü ütü presi kendi bölgesinin reçetesini uygular. Böylece bandın sonunda, her bölgesi aynı özenle ütülenmiş bir ceket çıkar.

Formlu ütü preslerinin 2014'te Anadolu'daki ceket ve pantolon üreticilerinde nasıl kullanıldığı ayrı bir yazıda anlatılıyor.

PLC Kontrollü Ütü Presi: Çalışma Prensibi

PLC (programlanabilir lojik kontrolör), girişlerden gelen sinyalleri okuyup programına göre çıkışları yöneten endüstriyel bir bilgisayardır. Bir PLC kontrollü ütü presi üzerinde girişler; başlatma düğmeleri, kalıp konum sensörleri, basınç anahtarları ve sıcaklık algılayıcılarıdır. Çıkışlar ise buhar, vakum ve hava valfleridir.

Operatör ceketi kalıba yerleştirip çevrimi başlattığında PLC adımları sırayla uygular: Üst kalıp kapanır, belirlenen süre boyunca buhar verilir, ardından vakumla kumaştaki nem ve ısı çekilir ve kalıp açılır. Her adımın süresi ve sırası programda tanımlıdır. Bu sayede her ceket aynı çevrimle ütülenir.

Manuel kontrollü bir preste bu adımlar operatörün zamanlamasına bağlıdır. Yoğun bir vardiyada süreler kısalabilir, buhar fazla veya eksik verilebilir. PLC kontrollü ütü presi ise aynı programı ilk ve son ceket için aynı hassasiyetle tekrarlar.

Pnömatik Sistem ve Altyapı İhtiyacı

Pnömatik sistem, basınçlı havayı harekete çeviren silindirler ve valflerden oluşur. Ütü preslerinde üst kalıbın kapanması, kalıba uygulanan baskı ve bazı yardımcı hareketler pnömatik silindirlerle sağlanır. PLC, hangi silindirin ne zaman hareket edeceğine valfler aracılığıyla karar verir.

Pnömatik baskının avantajı, ayarlanabilir ve tekrarlanabilir olmasıdır. Basınç regülatörüyle ayarlanan hava, her çevrimde kalıba aynı kuvveti uygular. Kumaş türü değiştiğinde bu kuvvet yeniden ayarlanabilir.

Sistemin sağlıklı çalışması basınçlı havanın kalitesine bağlıdır. Hava hattında filtre, regülatör ve gerekiyorsa yağlayıcıdan oluşan şartlandırıcı ünite bulunur; kompresör tarafında ise nemin alınması için kurutucu kullanılır. Nemli ve kirli hava valfleri aşındırır, silindir contalarını bozar ve çevrimin hassasiyetini düşürür.

Pnömatiğin yanında buhar ve vakum da presin temel girdileridir; bir PLC kontrollü ütü presi ancak beslendiği altyapı kadar iyi çalışır. Buharın kuru ve yeterli basınçta gelmesi, kalıbın hızla ısınmasını ve kumaşın ıslanmadan şekillenmesini sağlar. Makine girişindeki filtre ve kondenstop, hatta biriken suyun ve kirin prese ulaşmasını önler.

Vakum, buharla yumuşayan kumaştan nemi ve ısıyı çekerek formu sabitler. Vakum bireysel motorlarla ya da birden fazla makineye hizmet veren merkezi bir sistemle sağlanabilir; seçim, bant düzenine ve makine sayısına göre yapılır. Vakum hattındaki kaçaklar, ceketin nemli kalmasına ve formun bozulmasına yol açar.

Basınçlı hava tarafında kompresör kapasitesi, banttaki tüm pnömatik makinelerin eş zamanlı ihtiyacını karşılayacak biçimde seçilir. Hat çapı da önemlidir; dar bir hat, çok sayıda makine aynı anda çalıştığında basıncın düşmesine ve kalıp baskısının zayıflamasına yol açar. Altyapı doğru kurulduğunda PLC'nin programladığı her adım beklenen sonucu verir.

Reçete Mantığı ve Operatör Paneli

Bir PLC kontrollü ütü presi için en önemli kazanımlardan biri reçete mantığıdır. Reçete, belirli bir kumaş ve model için buhar süresi, vakum süresi, baskı süresi ve basınç değerlerinden oluşan programdır. Yün karışımlı bir ceket ile sentetik ağırlıklı bir ceket farklı reçetelerle ütülenir.

Reçeteler kontrol sisteminin hafızasında saklanır ve modele göre seçilir. Böylece model değişiminde ayarlar tek tek yeniden yapılmaz; doğru reçete seçilerek üretime hızla dönülür. Bu yaklaşım, kısa seriler ve sık model değişimleriyle çalışan konfeksiyon fabrikaları için özellikle değerlidir.

Reçete geliştirme, deneme ütüleriyle yapılır. Kumaşın parlama, iz, çekme ve nem kalıntısı açısından tepkisi incelenir ve en iyi sonucu veren değerler kayda alınır. Pres, bu kaydı her vardiyada aynı hassasiyetle uygular.

Reçetelerin günlük kullanımı operatör paneline dayanır. Bir PLC kontrollü ütü presi ile operatör arasındaki iletişim çoğunlukla bu panel üzerinden kurulur. Operatör panelden reçete seçer, çevrimi izler ve uyarıları görür; panelin sade ve anlaşılır olması, eğitimi kısaltır ve hatalı seçim riskini azaltır.

Panelde gösterilen çevrim sayacı ve adım bilgisi, üretim takibine de katkı verir. Vardiya sonunda kaç çevrim yapıldığı görülebilir; beklenmeyen bir duruş varsa hangi adımda yaşandığı anlaşılır. Bu bilgiler, bakım ve planlama ekiplerinin ortak dilidir.

Yetki düzeyleri de önemli bir ayrıntıdır. Operatörün yalnızca reçete seçebilmesi, reçete değerlerini ise yetkili teknik personelin değiştirebilmesi, onaylanmış ayarların korunmasını sağlar. Bir PLC kontrollü ütü presi, bu düzenle her vardiyada aynı onaylı programı uygular.

Ceket Son Ütü Bandında Tekrarlanabilirlik

Son ütü, ceketin müşteriye gitmeden önceki son dokunuşudur. Bu aşamada yapılan bir hata, önceki tüm dikim ve ara ütü emeğini gölgeleyebilir. Bu nedenle son ütü bandında kalitenin tutarlı olması, tek tek makinelerin performansından daha önemlidir.

Bandı oluşturan presler aynı mantıkla çalıştığında ceketler bir istasyondan diğerine geçerken öngörülebilir bir sonuç elde edilir. Operatör eğitimi kolaylaşır, kalite kontrolden geri dönen ürün sayısı azalır. Her istasyonda bir PLC kontrollü ütü presi bulunması, bandın bütününde aynı kalite dilinin konuşulmasını sağlar.

Tekrarlanabilirlik iş gücü planlamasına da katkı verir. Çevrim süreleri sabit olduğu için bandın saatlik kapasitesi daha doğru hesaplanır. Planlama ekibi, darboğazın hangi istasyonda oluştuğunu daha net görür.

Bandın sonunda yer alan kalite kontrol noktası da bu düzenden yararlanır. Kontrolcü bir kusur gördüğünde, hangi istasyonun hangi reçeteyle çalıştığını bildiği için sorunun kaynağına hızla ulaşır. Düzeltme tek bir ürüne değil, reçeteye ya da kalıba uygulanır ve tekrar etmez.

Tutarlı kalite, Malkan Makina'nın kalite anlayışının da merkezindedir. Firmanın 2013'te TSE Kalite Ödülleri kapsamında aldığı Altın Ödül, bu anlayışın kurumsal göstergelerinden biridir.

Operatör Güvenliği ve Kontrol Elemanları

Kapanan bir ütü kalıbı, operatörün eli için ciddi bir sıkışma riski taşır. Bu yüzden ütü preslerinde çevrim genellikle iki el kumandasıyla başlatılır; operatörün iki elinin de düğmeler üzerinde olması, ellerin kalıp bölgesinin dışında kalmasını sağlar. Acil durdurma butonu ise her an ulaşılabilir konumda bulunur.

PLC, güvenlik koşulları sağlanmadan çevrimi başlatmaz. Basınçlı hava yetersizse, kalıp sensörü uygun konumda değilse veya acil durdurma basılıysa sistem bekler ve operatöre uyarı verir. Böylece makine, hatalı koşullarda çalışmaya zorlanmaz.

Ergonomi de güvenliğin parçasıdır. Kalıp yüksekliği, ceketin yerleştirileceği açı ve kumanda düğmelerinin konumu, operatörün gün boyu zorlanmadan çalışmasına göre düzenlenir. Yorulmayan operatör hem daha güvenli hem de daha istikrarlı çalışır.

Sıcak yüzeyler ve buhar da dikkat gerektirir. Buhar hatlarının ve kalıp gövdelerinin uygun biçimde yalıtılması hem operatörü korur hem de enerji kaybını azaltır. Düzenli eğitim, bu güvenlik önlemlerinin günlük alışkanlığa dönüşmesini sağlar.

Velko Tekstil ile İş Birliği

Velko Tekstil, haberin yayımlandığı dönemde hem iç piyasaya hem ihracata yönelik üretim yapan bir takım elbise üreticisiydi. Firmanın son dönemde Malkan ürünlerinden yararlanarak önemli aşamalar kaydettiği ve üretim kalitesinde belirgin artışlar sağladığı belirtiliyordu. Velko Tekstil kurucu ortaklarından Veli Eyrik de bunu her fırsatta dile getiriyordu.

Eyrik, Malkan Makina ile sürdürülen iş birliğinden son derece memnun olduklarını ifade ediyordu. Haber yayımlandığında Velko Tekstil'in ceket son ütü bandındaki eski preslerin tümü Malkan ürünleriyle yenilenmişti. 100.000. makinenin bu banda girmesi, iki firma arasındaki ilişkiye ayrı bir anlam kattı.

Bir konfeksiyon üreticisi ile makine üreticisi arasındaki ilişki satışla bitmez. Kurulum, ayar, reçete geliştirme ve bakım aşamalarında iki ekip birlikte çalışır. Velko Tekstil örneği, bu ortak çalışmanın yıllara yayılan bir güvene dönüşebileceğini gösteriyor.

Teslim Töreni ve İstanbul Semalarında Helikopter Turu

Malkan Makina yönetimi, 40. yıl etkinlikleri kapsamında yüz bininci ürünü alacak müşteriye özel bazı uygulamalar yapmaya önceden karar vermişti. Makine, 20.10.2011'de bir tören ve plaket takdimiyle Velko Tekstil'e teslim edildi. Plaket, bu eşiğin iki firma için ortak bir hatıra olduğunu simgeliyordu.

Kutlamanın ikinci bölümü üç gün sonra gerçekleşti. 23.10.2011'de Velko Tekstil kurucu ortağı Veli Eyrik ile İstanbul semalarında bir helikopter turu gerçekleştirildi. İstanbul'un ve Boğaz'ın manzarası eşliğinde bu anlamlı gün unutulmaz bir anıya dönüştü.

Tören ve helikopter turu, bir makine teslimatını kutlamanın ötesinde bir anlam taşıyordu. Kırk yıl boyunca makinelerini kullanan müşterilere duyulan teşekkürün simgesiydi. 100.000. makineyi alan müşteri, o güne kadar Malkan Makina'ya güvenen tüm müşterileri temsil ediyordu.

Bakım ve Uzun Ömür

Bir PLC kontrollü ütü presi doğru bakımla uzun yıllar hizmet verir. Günlük kontroller arasında hava şartlandırıcısında biriken suyun boşaltılması, kalıp kaplamalarının ve kılıfların kontrolü ve buhar kaçaklarının gözlenmesi yer alır. Haftalık ve aylık bakımda kondenstoplar, vakum sistemi ve silindir bağlantıları kontrol edilir.

Elektrik ve kontrol tarafında sensörlerin temiz ve doğru konumda kalması önemlidir. Kirlenen veya gevşeyen bir konum sensörü, PLC'nin çevrimi başlatmamasına ya da yarıda kesmesine neden olabilir. Arıza durumunda kontrol sisteminin gösterdiği uyarılar ve giriş-çıkış durumları, teknisyenin sorunu hızla bulmasına yardımcı olur.

Reçetelerin yedeğinin alınması da bakımın bir parçasıdır. Bir kontrol kartı değiştiğinde ya da program güncellendiğinde kayıtlı reçeteler kaybolmamalıdır. Bakım kayıtlarının düzenli tutulması ise makinenin geçmişini ve sonraki ihtiyaçlarını görmeyi kolaylaştırır.

Kalıp kaplamaları da zamanla yıpranır. Sünger esnekliğini, kumaş yüzeyi düzgünlüğünü kaybettiğinde ceketin üzerinde iz veya parlama görülebilir. Kaplamaların belirli aralıklarla kontrol edilip yenilenmesi, ütü kalitesini ilk günkü düzeyde tutar.

PLC Kontrollü Ütü Presi Seçiminde Temel Ölçütler

Yatırım öncesinde ilk soru, presin hangi ütü işlemi için kullanılacağıdır. Ceketin omuz, kol, yaka veya ön bölümü için tasarlanmış presler farklı kalıp geometrisine sahiptir. Doğru kalıp, kumaşı zorlamadan istenen formu verir.

İkinci konu altyapıdır. Pres; buhar, vakum, basınçlı hava ve elektrik bağlantıları gerektirir ve bunların kapasitesi mevcut tesisle uyumlu olmalıdır. Üçüncü konu reçete esnekliğidir: Fabrikanın ürettiği kumaş ve model çeşitliliği arttıkça programlanabilir reçete sayısı ve kolay seçim imkânı önem kazanır.

Son olarak servis ve eğitim desteği değerlendirilir. PLC kontrollü ütü presi, operatör ve bakım ekibi doğru eğitildiğinde potansiyelini tam olarak gösterir. Yedek parça erişimi ve teknik destek hızı da yatırımın uzun vadeli değerini belirler.

Enerji tüketimi de karşılaştırmaya girer. Bir PLC kontrollü ütü presi, buharı yalnızca programlanan sürede verdiği için gereksiz buhar kullanımını sınırlar; kalıp gövdesinin yalıtımı ve çevrim süresinin doğru ayarı bu etkiyi destekler. Teklif aşamasında makinenin buhar, hava ve elektrik ihtiyacının yazılı olarak istenmesi doğru bir karşılaştırma sağlar.

Yerli Üretimin Kullanıcıya Kattığı Değer

Yerli bir makine üreticisiyle çalışmak, kullanıcıya teknik iletişimde kolaylık sağlar. Makineyi tasarlayan ve üreten ekibe aynı dilde, aynı saat diliminde ulaşmak, sorunların ve özel ihtiyaçların hızla konuşulmasını sağlar. Kalıp uyarlaması veya reçete geliştirme gibi işlerde bu yakınlık zaman kazandırır.

Yedek parça erişimi de yerli üretimin pratik bir avantajıdır. Parçaların ve kalıp kaplamalarının üretildiği yere yakın olmak, bekleme sürelerini kısaltır. Uzun yıllar çalışacak bir PLC kontrollü ütü presi için bu, yatırım kararında göz ardı edilmemesi gereken bir unsurdur.

Velko Tekstil'in ceket son ütü bandını yenilerken Malkan ürünlerini tercih etmesi, yerli üretime duyulan bu güvenin 2011'deki somut örneklerinden biriydi. 100.000. makinenin bu banda girmesi ise kırk yıllık yerli üretim birikiminin bir kullanıcının üretim hattında karşılık bulmasıydı.

Yerli üreticinin teknik ekibiyle yüz yüze görüşmenin bir yolu da fuarlardır. Malkan Makina, Garment Tech İstanbul 2025 fuarında Thermo Steam buhar kazanını tanıttı. Taşkent'teki CAITME 2026 fuarının ardından ziyaretçilerini 10-14 Kasım'da HOSTECH 2026'da ağırlayacak.

Sonuç: PLC Kontrollü Ütü Presi ile Gelen 100.000. Makine

Malkan Makina'nın 40. yılında ürettiği 100.000. makinenin bir PLC kontrollü ütü presi olması, bir çırakla başlayan yolculuğun programlanabilir otomasyona uzanan çizgisini simgeliyordu. Velko Tekstil'e yapılan teslim, tören ve helikopter turu bu eşiği müşteriyle paylaşılan bir kutlamaya dönüştürdü. Mustafa Alkan'ın 1971'de attığı adım, kırk yılda yüz bin makinelik bir birikime ulaştı.

Kırk yılda biriken bu mühendislik anlayışı bugün de sürüyor. Firmanın güncel hedefleri, Malkan Vizyonu 2025-2026 sayfasında ayrıntılı olarak ele alınıyor.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)