Türkiye'nin önemli pantolon üreticilerinden ve dünyaca tanınan markalara hizmet veren APS Giyim, 2013 yılında gerçekleştirdiği yatırımlarda çözüm ortağı olarak yerli bir markayı, Malkan Makina'yı seçti. Firmanın Amasya Merzifon'daki üretim tesisinde ütü grubu ve pantolon ütü presleri Malkan Makina'dan tedarik edildi. Bu tercih, ithal preslerin yerini yerli üretimin aldığı bir dönüşümün parçasıydı.

APS Giyim'in Merzifon tesisinde Bakım ve Teknik Sorumlusu olarak görev yapan Makine Mühendisi Şener Şen ile firmanın yakın geçmişteki çalışmalarını değerlendirdik. Söyleşi Mayıs 2014'te yayımlandı; rakamlar ve görüşler o tarihteki durumu yansıtıyor.

Yazının teknik bölümlerinde ise pantolon ütü presleri ile ilgili temel konuları ele alıyoruz: pantolon ütüleme süreci, tela pres grubu, yüksek kapasiteli hat planlaması ve enerji verimliliği. Böylece benzer bir yatırım planlayan üreticiler, APS Giyim deneyimini kendi tesislerine uyarlayabilir.

1. MAKİNE MÜHENDİSİ GÖZÜYLE HAZIR GİYİM SEKTÖRÜ

APS Giyim'in pantolon ütü bölümünden bir görünüm.

Sayın Şener Şen, bize kısaca kendinizi tanıtır mısınız?

“1979 Amasya doğumluyum; makine mühendisi ve 2 çocuk babasıyım. APS 42 yıldır, ben de 10 yıldır sektördeyim. Meslekte gözümü hazır giyim sektöründe açtım ve hâlâ bu sektörde devam ediyorum.”

“Sektör heyecan verici olduğu ve sürekli araştırma gerektirdiği için ondan kopamadım.”

Konfeksiyon ve hazır giyim sektörüyle tanışmanız nasıl oldu?

“Mesleğim makine mühendisliği; firmanın inşaatında başladım ve hâlâ devam ediyorum. Okuldan mezun olduktan sonra başka planlarım vardı ve farklı bir sektörde yaklaşık 2 yıl çalıştım.”

“Bu sektörde çalışmaya başladıktan sonra, daha önce de söylediğim gibi sürekli bir heyecan ve yenilik olması beni sektöre daha çok bağladı. Hâlâ ilk günkü heyecan ve istekle devam ediyorum.”

Şener Şen'in tesiste inşaat aşamasından itibaren görev alması, makine seçiminde bakım ve teknik servis bakışının belirleyici olduğunu gösteriyor. Bir bakım sorumlusu için pres; arıza sıklığı, yedek parçaya erişim, servis hızı ve enerji tüketimiyle değerlendirilir. Pantolon ütü presleri de bu ölçütlerle seçildiğinde yatırım uzun yıllar sorunsuz hizmet verir.

2. 30 METREKAREDEN 41.000 METREKAREYE: APS GİYİM

APS Giyim'in kuruluşundan bugüne gelişimi hakkında neler söyleyebilirsiniz?

“APS, 30 m²'lik küçük bir dükkândan başladı. Bugün İstanbul'da 10.000 m² ile Merzifon'da 22.000 m² kapalı ve 19.000 m² açık olmak üzere toplam 41.000 m²'lik fabrikasıyla sektörün örnek kuruluşlarından biri olarak üretimini sürdürüyor.”

“Teknolojik gelişmeleri yakından izleyen, yeniliklere açık ve tecrübeli kadrosuyla sektörde örnek bir firma hâline geldi. Bugün ABD ve Avrupa'daki önemli markaların tedarikçileri arasında yer alıyor.”

ABD ve Avrupa'daki markalara üretim yapmak, sıkı kalite kriterleriyle çalışmak demektir. Pantolonun ölçü toleransı, paça çizgisinin düzgünlüğü ve yüzeyde parlama ya da iz olmaması, sevkiyat öncesi denetimlerde doğrudan değerlendirilir. Bu nedenle ihracata çalışan bir pantolon üreticisi için pantolon ütü presleri, kalite güvencesinin son halkasıdır.

3. 2013 YATIRIMLARI: ÜTÜ VE TELA PRES GRUBU

Sektörün ve firmanızın 2013 yılındaki durumu nasıldı? Yatırımlarınızdan biraz bahseder misiniz?

“2013 yılı firmamız için yoğun bir yıl oldu; sektör olarak da iyi geçtiğini düşünüyorum. İşimizi kaliteli ve hızlı yapabilmemiz için yatırımlarımız devam ediyor.”

“2013 yılında üretim ve verimlilik artırıcı takip sistemi, otomat grubu, ütü grubu ve tela pres grubunda yatırımlar gerçekleştirdik.”

Bu yatırım listesi, pantolon üretiminde verimliliğin birbirine bağlı halkalardan oluştuğunu gösteriyor. Takip sistemi darboğazları görünür kılar, otomat grubu dikişte tekrarlanabilirliği artırır; ütü ve tela pres grupları ise ürünün form ve dayanımını belirler. Pantolon ütü presleri, bu zincirde dikişte kazanılan hızın kaliteye dönüştüğü noktadır.

4. MAKİNE SEÇİMİNDE BAKIM VE ENERJİ ÖLÇÜTLERİ

Makine parkurunuza yatırım yaparken nelere dikkat edersiniz? Yeni ekipman seçiminizi etkileyen en önemli faktörler nelerdir?

“Biz pantolon dikiyoruz ve şu an Merzifon tesislerimizdeki kapasitemiz günlük 6.000 adet pantolon. Kapasitemizi giderek artırmayı hedefliyoruz.”

“Makine alımlarında bize sorun çıkarmayacak, işimize uygun, servis ve yedek parça sıkıntısı yaratmayacak makineler seçmek durumundayız. Yeni makine seçiminde bu hususların dışında enerji sarfiyatına bakıyor ve piyasada kullanan kişilerden bilgi alarak karar veriyoruz.”

Bu ölçütler, pantolon ütü presleri seçimi için de doğrudan geçerlidir. Servis ve yedek parçaya hızlı erişim duruş süresini kısaltır; enerji tüketimi ise preslerin ömrü boyunca işletme maliyetini belirler. Referans kullanıcılardan bilgi almak da teknik şartnamede görünmeyen günlük kullanım deneyimini ortaya çıkarır.

Enerji tüketimi değerlendirilirken yalnızca presin etiket değerlerine değil, tesisin tamamına bakılır. Buhar kaynağı, hat uzunluğu, yalıtım ve kondens yönetimi, presin gerçek tüketimini belirleyen başlıca etkenlerdir. Bu yüzden makine seçimi ile tesisat planı birlikte ele alındığında doğru karşılaştırma yapılabilir.

5. ÜTÜ BÖLÜMÜNDE YERLİ TERCİH VE MALKAN MAKİNA

Pantolon ütü bölümünde pres uygulaması.

Ütü bölümüne yaptığınız alımlarda yerli marka tercihiniz konusunda ne düşünüyorsunuz? Malkan Makina'dan memnun musunuz?

“Dikiş makinelerini yurt dışından aldık. Ama tüm ütülerimizi ve daha sonra aldığımız preslerimizi Malkan Makina'dan aldık; Malkan Makina bu iş için çok yatırım yaptı.”

Şener Şen, söyleşi tarihinden 5-10 yıl öncesine kadar preslerin yurt dışından alındığını, artık ise Malkan Makina'dan tedarik edildiğini belirtiyor:

“Yerli bir firmanın preslerinin bizim fabrikamızda olması hem gurur verici, hem de paramızın yerli imalat makineler yapan firmalara gitmesi bizi sevindiriyor. İhracatla ülkemize kazandırdığımız dövizi ithal markalar yerine Malkan Makina'ya vererek kaynakların yurt içinde kalmasını sağlıyoruz. Böylece yerli makine sanayisinin Ar-Ge ve kapasite açısından desteklenmesine de katkı veriyoruz.”

“Malkan Makina ütü ve preslerinden çok memnunuz. Malkan Makina yalnızca ürün kalitesiyle değil, satış sonrası destek hizmetleri ve komple anahtar teslim proje çalışmalarıyla da çözüm ortaklığı için güvenilir bir adres. Bu yüzden son derece isabetli bir karar verdiğimizi görüyoruz.”

Şener Şen'in değerlendirmesi, yerli üretimin pres yatırımına getirdiği iki somut kazanımı öne çıkarıyor: servis ve yedek parçaya hızlı erişim ile kalıp ve proje desteğinin aynı üreticiden alınması. Anahtar teslim proje yaklaşımında presler, tezgâhlar ve tesisat tek elden planlandığı için ekipman ile altyapı arasındaki uyumsuzluk riski azalır.

6. 2014 BEKLENTİLERİ: BÜYÜME HEDEFİ

2014 yılında sektör ve firmanız hakkında beklentileriniz ve öngörüleriniz nelerdi?

“2014 yılında firmamızın hedefi büyüme yönünde; bütçelerimizde tüm kalemler büyümeye göre yapıldı. Özellikle döviz kurlarının mevcut seviyelerini koruması, hatta 2013 ortalamasının bir miktar üzerinde olması sektörümüzü rahatlatacaktır.”

“Biz ve bizim gibi firmaların, Malkan Makina gibi yerli makine tedarikçileriyle omuz omuza kalite ve performansı artırıcı çalışmaları da ülkemiz sanayisine olumlu katkı sağlayacaktır.”

Bu hedef ve öngörüler 2014 yılına aittir. Büyüme hedefleyen bir pantolon üreticisi için pantolon ütü presleri ve altyapısını kapasite artışına hazır kurmak, sonraki yatırımları kolaylaştırır. Kapasite hedefi netleştikçe istasyon sayısı, buhar ihtiyacı ve yerleşim de buna göre güncellenir.

7. Pantolon Ütü Presleri ve Pantolon Ütüleme Süreci

Pantolon üretim hattında ütü ve pres çalışması.

Pantolon üretiminde ütü, ara ütü ve son ütü olarak iki ana aşamada ele alınır. Ara ütüde yan dikiş, ağ ve iç bacak dikiş payları açılır; cep, kapak ve bel parçaları sonraki dikiş adımına hazırlanır. Bu adımlar, pantolon ütü presleri ile yapılacak son ütünün temelini oluşturur.

Ara ütü istasyonları genellikle dikiş hattının içinde, ilgili dikiş adımının hemen ardından konumlanır. Böylece açılan dikiş payı bir sonraki dikişte doğru yerde kalır ve ürün hat boyunca gereksiz yere taşınmaz.

Son ütüde pantolon ütü presleri bel ve kalça bölgesini, paçayı ve çizgiyi ayrı istasyonlarda işler. Bel ve kalça için kullanılan form tipi presler ürünü üç boyutlu bir form üzerinde buhar ve vakumla şekillendirir; paça presleri ise çizginin tek hat hâlinde, düz ve kalıcı oluşmasını sağlar.

Ceket ütüsünde kalıp seçimi ise ayrı bir konudur. Çift çizgi, kayık çizgi ve parlama, en sık karşılaşılan kalite şikâyetleri arasındadır.

Pantolon ütü presleri çalışırken buhar lifleri yumuşatır, basınç formu verir, vakum ise nemi ve ısıyı çekerek formu sabitler. Süreler kumaşın lif içeriğine, gramajına ve elastan oranına göre ayarlanır; değerler üretici ve modele göre değişir. Programlı pantolon ütü presleri bu süreleri her ürün için kayıtlı tutarak tekrarlanabilir sonuç verir.

8. TELA YAPIŞTIRMA PRESLERİNDE KALİTE KONTROLÜ

Tela yapıştırma, pantolonda bel bandı, kapak ve cep ağzı gibi bölgelere gövde ve dayanım kazandırır. Telanın termoplastik yapışkanı belirli sıcaklık, basınç ve süre altında eriyerek kumaşa bağlanır; bu üç değişkenin dengesi bağlantının kalitesini belirler. Sürekli tip tela presleri, parçaları bant üzerinde ısıtma ve basınç bölgesinden geçirerek yüksek adetli üretime uygun çalışır.

Yetersiz sıcaklık veya süre zayıf yapışmaya ve yıkamadan sonra kabarmaya yol açar. Aşırı ısı ise yapışkanın kumaş yüzeyine geçmesine, sertleşmeye ve renk değişimine neden olabilir. Bu nedenle tela üreticisinin önerdiği değerler başlangıç noktası alınır ve deneme parçalarıyla doğrulanır.

Kontrolde soyulma dayanımı, yıkama veya kuru temizleme sonrası görünüm ve boyut değişimi değerlendirilir. Pres yüzey sıcaklığının düzenli ölçülmesi ve bant temizliği, kaliteyi sürekli kılar. Tela adımındaki küçük bir sapma, pantolon ütü presleri ile yapılan son ütüde dalgalanma olarak ortaya çıkar.

9. GÜNLÜK 6.000 PANTOLON İÇİN HAT PLANLAMASI

Hedef kapasite, pantolon ütü presleri için gereken istasyon sayısını belirleyen ilk veridir. Örnek bir hesapla günlük 6.000 adet çıktı, 9 saatlik tek vardiyada yaklaşık 5,4 saniyede bir pantolon anlamına gelir. Her istasyonun bir ürünü işleme süresi bu tempoya bölünerek gereken pres sayısı bulunur.

Örneğin bir istasyonda ürün başına işlem süresi 30 saniye ise bu tempoyu yakalamak için yaklaşık 6 paralel istasyon gerekir. Gerçek hesapta operatörün yükleme süresi, ara stok, verimlilik kaybı ve bakım duruşları da dikkate alınır. Böylece pantolon ütü presleri hattında darboğaz oluşmaz ve dikiş çıkışı ütüde beklemez.

Yerleşimde ara ütü noktaları dikiş hattının içine, son ütü ise dikiş çıkışı ile kalite kontrol arasına konumlanır. Ürün akışı tek yönlü kurulur; geri dönüşler ve çapraz taşımalar zaman kaybına ve yeniden kırışmaya yol açar. Kapasite artışı planlanıyorsa yerleşimde yeni pantolon ütü presleri için yer ve altyapı bağlantısı önceden bırakılır.

10. ÜTÜ BÖLÜMÜNDE ENERJİ VERİMLİLİĞİ

Enerji sarfiyatı, APS Giyim'in makine seçimindeki ölçütleri arasında yer alıyor. Ütü bölümünde enerjinin büyük kısmı buhar üretimine harcanır; bu yüzden verimlilik buhar kaynağından başlar.

Kazan veya buhar jeneratörü, pantolon ütü presleri ve tezgâhların toplam tüketimine uygun boyutta seçildiğinde gereksiz çalışma ve kayıp azalır. Buhar kazanlarının güvenli işletimi de bu planlamanın parçasıdır.

Buhar hatlarının ve vanaların yalıtılması ısı kaybını ve hatta oluşan kondens miktarını düşürür. Kondenstopların düzenli kontrolü buhar kaçağını önler ve preslere kuru buhar ulaşmasını sağlar; uygun tesislerde kondensin kazana geri döndürülmesi su ve yakıt tasarrufu sağlar. Basınçlı hava kaçaklarının giderilmesi de çoğu zaman gözden kaçan ama etkili bir önlemdir.

Pres düzeyinde, kullanılmayan istasyonların bekleme konumuna alınması ve buhar ile vakumun yalnızca döngü boyunca devreye girmesi tüketimi azaltır. Programlı pantolon ütü presleri, süreleri ürüne göre ayarlayarak gereğinden uzun buhar ve vakum kullanımını önler. Bakım kayıtlarıyla birlikte enerji tüketiminin izlenmesi, iyileştirme fırsatlarını görünür kılar.

11. PANTOLON ÜTÜSÜNDE SIK GÖRÜLEN KUSURLAR VE ÇÖZÜMLERİ

Çift çizgi, paçanın prese yanlış yerleştirilmesinden veya önceki ütüde oluşan çizginin tam giderilmemesinden kaynaklanır. Operatörün paçayı iç ve dış dikişleri üst üste getirerek yerleştirmesi, çizginin tek hat hâlinde oluşmasını sağlar. Gerekirse önceki çizgi buharla açılarak yeniden ütülenir.

Kayık çizgi, çizginin paça boyunca ön ortadan kaymasıdır ve çoğunlukla kesim, dikiş veya yerleştirme hatasından doğar. Pantolon ütü presleri bu hatayı gizleyemez; tersine görünür kılar. Bu nedenle çizgi kusuru görüldüğünde ütüden önce kesim ve dikiş adımları da kontrol edilir.

Parlama, özellikle koyu renkli ve sentetik içerikli kumaşlarda yüksek sıcaklık ya da fazla basınçla oluşur. Basınç ve süre kumaşa göre düşürülür, aşınmış kaplama yenilenir. Bel bölgesinde cep torbası ve kemer dikişinin yüzeye iz yansıtması da benzer biçimde basınç ayarı ve uygun kaplamayla önlenir.

Elastan içeren pantolonlarda aşırı ısı, kumaşın esnekliğini kalıcı olarak azaltabilir ve dalgalanmaya yol açabilir. Bu kumaşlarda düşük sıcaklık ve kısa buhar süresiyle çalışan ayrı programlar tanımlanır. Ütü sonrası ölçü kontrolü, kumaşın ısıyla çekip çekmediğini erken gösterir.

12. KUMAŞ TÜRÜNE GÖRE PROGRAM AYARI

Pantolon kumaşları ısı, nem ve basınca farklı tepki verir. Yünlü ve yün karışımlı kumaşlar buharla kolay şekil alır ve çizgiyi iyi tutar; pamuklu gabardin ve keten ise daha fazla nem ve daha uzun vakum süresi isteyebilir. Polyester ağırlıklı kumaşlarda sıcaklık sınırlı tutulur, çünkü yüksek ısı parlamaya ve kalıcı ize yol açabilir.

Programlı pantolon ütü presleri her kumaş grubu için ayrı reçete saklayarak bu farkları yönetir. Yeni bir kumaş geldiğinde numune parçalar üzerinde buhar, basınç ve vakum süreleri denenir; çizgi kalıcılığı, parlama ve ölçü değişimi kontrol edilir. Onaylanan değerler kayda geçirilir ve üretim boyunca aynı program kullanılır.

Çok sayıda markaya ve modele üretim yapan bir tesiste bu disiplin daha da önem kazanır. Her model için doğrulanmış programın kullanılması, vardiyadan ve operatörden bağımsız tutarlı kalite sağlar. Böylece müşteri denetimlerinde aynı model her partide aynı görünümle sunulur.

13. BAKIM, YEDEK PARÇA VE SERVİS PLANLAMASI

APS Giyim'in makine seçiminde servis ve yedek parçayı öne çıkarması, yüksek kapasiteli üretimin gerçeğini yansıtır. Günde binlerce pantolon üreten bir hatta tek bir presin duruşu, dikişten gelen ürünün ütüde birikmesine ve sevkiyat planının sarkmasına yol açabilir. Bu nedenle bakım, arıza olduktan sonra değil, plana bağlı olarak yapılır.

Günlük kontrollerde buhar ve hava kaçakları, kalıp kaplaması ve vakum emişi gözden geçirilir. Periyodik bakımda kondenstoplar, filtreler, valfler, silindirler ve sızdırmazlık elemanları kontrol edilir; ısıtmalı yüzeylerin sıcaklığı ölçülerek programla karşılaştırılır. Sık değişen parçaların stokta tutulması duruş süresini en aza indirir.

Yerli üretici ile çalışmak bu planlamayı kolaylaştırır. Yedek parça tedarik süresi kısalır, teknik ekip tesise hızla ulaşabilir ve kalıp değişikliği gibi talepler aynı üretici tarafından karşılanır. Pantolon ütü presleri ile yapılan yatırımın uzun ömürlü olması, bu servis altyapısıyla doğrudan ilişkilidir.

14. OPERATÖR EĞİTİMİ VE İŞ GÜVENLİĞİ

Yüksek tempolu bir ütü bölümünde kaliteyi operatörün elleri taşır. Paçanın doğru yerleştirilmesi, doğru programın seçilmesi ve kusurun ilk anda fark edilmesi, her ürünün sonucunu doğrudan belirler. Bu nedenle eğitim, devreye alma sürecinde operatörlerin kendi ürünleri üzerinde verilir.

Standart iş talimatları, her istasyonda yerleştirme biçimini, program numarasını ve kontrol noktalarını tanımlar. Yeni katılan operatörler bu talimatlarla daha kısa sürede verimli hâle gelir ve vardiyalar arasındaki uygulama farkı azalır. Düzenli tekrar eğitimleri, zamanla oluşan alışkanlık hatalarını düzeltir.

İş güvenliği de eğitimin ayrılmaz parçasıdır. Sıcak yüzeyler, buhar ve hareketli kalıplar nedeniyle koruyucular ve varsa çift el kumanda gibi güvenlik düzenekleri hiçbir koşulda devre dışı bırakılmaz. Kişisel koruyucu donanım kullanımı ve bakım sırasında enerji kaynaklarının kesilmesi de talimatlarda açıkça yer alır.

15. SONUÇ

APS Giyim, 2013 yatırımlarında ütü ve pres grubunda Malkan Makina'yı seçerek ithal preslerin yerine yerli üretimi koydu. Günlük 6.000 pantolon kapasiteli Merzifon tesisinde pantolon ütü presleri; kalite, servis, yedek parça ve enerji ölçütleriyle değerlendirildi. Şener Şen'in ifadesiyle bu, son derece isabetli bir karardı.

Yüksek kapasiteli pantolon üretiminde ütü bölümü; doğru istasyon sayısı, iyi kurulmuş tela adımı, verimli buhar altyapısı ve programlı pantolon ütü presleri ile verimini korur. Malkan Makina, 1971'den bu yana biriktirdiği deneyim ve 95 ülkeye uzanan ihracat ağıyla bu dengeyi kuran üreticilerin yanında yer alıyor.

Bugün Malkan Makina, pres teknolojisi alanında Indupress ile stratejik ortaklık içinde de çalışmaktadır. Konfeksiyon üretim otomasyonundaki gelişmeler de ütü bölümü yatırımlarının planlanmasını etkilemektedir. Şirketin güncel stratejisi hakkında ayrıntılı bilgi için Malkan Vizyonu 2025-2026 sayfasına göz atabilirsiniz.

16. Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Pantolon ütü presleri hangi bölgelerde kullanılır? Son ütüde bel ve kalça bölgesi ile paça ve çizgi ayrı istasyonlarda işlenir. Ara ütüde ise dikiş payları açılır ve cep, kapak gibi detaylar hazırlanır.

Tela yapıştırmada hangi değişkenler önemlidir? Sıcaklık, basınç ve süre belirleyicidir. Tela üreticisinin önerdiği değerler başlangıç alınır; deneme parçalarıyla soyulma dayanımı ve görünüm kontrol edilir.

Günlük kapasiteye göre pres sayısı nasıl hesaplanır? Günlük çalışma süresi hedef adede bölünerek tempo bulunur. İstasyondaki işlem süresi bu tempoya bölündüğünde gereken paralel pres sayısı ortaya çıkar.

Ütü bölümünde enerji nasıl tasarruf edilir? Doğru boyutlu buhar kaynağı, yalıtımlı hatlar, kontrollü kondenstoplar ve giderilen hava kaçaklarıyla. Ürüne göre ayarlanmış pres programları da gereksiz buhar ve vakum kullanımını önler.

Pantolonda çift çizgi neden oluşur? Paçanın prese yanlış yerleştirilmesi veya önceki çizginin tam giderilmemesiyle oluşur. Doğru yerleştirme, uygun kalıp ve programlı pantolon ütü presleri bu kusuru önler.

Pantolon ütü presleri için hangi bakım yapılır? Günlük olarak buhar ve hava kaçakları, kalıp kaplaması ve vakum emişi kontrol edilir. Kondenstop, filtre, valf ve silindirler periyodik bakımda gözden geçirilir; sık değişen parçalar stokta tutulur.

Ütü operatörü eğitimi neden önemlidir? Yerleştirme, program seçimi ve kusurun erken fark edilmesi operatöre bağlıdır. Standart iş talimatı ve ürün üzerinde verilen eğitim, vardiyalar arasında tutarlı kalite ve güvenli çalışma sağlar.